Greinin birtist fyrst á ogmundur.is á hlekknum: https://www.ogmundur.is/is/greinar/kosningabarattan-um-sumt-skarri-en-af-er-latid
5Eftir all langa lotu í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar um aðildarumsókn að Evrópusambandinu er nú hafinn eins konar eftirleikur þar sem rýnt er í baráttuna. Margt fróðlegt kemur þar fram.
Rangar fullyrðingar fái ekki framhaldslíf
Í fyrsta lagi er ástæða til að taka undir með ályktun sem samtökin Til vinstri við ESB hafa sent frá sér en í niðurlagi hennar segir meðal annars: „Þjóðaratkvæðagreiðslan var mörgum erfið en jafnframt lærdómsrík. Mikilvægt er að álitamál sem upp komu, ásakanir um upplýsingaóreiðu, óeðlileg utanaðkomandi afskipti, fjármálaleg og pólitísk, fái opna umræðu svo rangar fullyrðingar sem fram er haldið fái ekki framhaldslíf.“
Stór orð hafa verið látin falla um þá þætti sem hér eru nefndir og yrði það hreinsandi að ræða þá á gagnrýninn hátt eins og ályktun Til vinstri við ESB kallar eftir.
Kosningabaráttan var háð á fjölbreyttan hátt, á málfundum, í greinaskrifum, viðtölum í fjölmiðlum, í auglýsingum í fjölmiðlum og á flettiskiltum, fréttum á prentmiðlum og á samfélagsmiðlum með skrifum og viðbrögðum við skrifum annarra.
Blindir á sjálfa sig
Það er ekkert nýtt að menn séu hlutdrægir í dómum sínum enda segir í gömlum textum að menn komi gjarnan auga á flísina í auga náunga síns en síður bjálkann í eigin auga. Það á eflaust við um mig sem aðra. Í það minnsta á það við um rýnanda Heimildarinnar sem segir í einskonar yfirskrift úttektar sinnar á kosningabaráttunni að almennt séu menn óánægðir með framgöngu fjölmiðla, hlutdrægir og ekki vandanum vaxnir.
Sjálfur gerist rýnandi Heimildarinnar lifandi sýnidæmi um hlutdrægni. Á hvorki meira né minna en þremur opnum - sex síðum - fjallar hann um kosningabaráttuna. Nefnir hann þar til sögunnar þá aðila sem honum þykir verðugir þess að á þá sé minnst. Ekki er eitt orð að finna af hans hálfu um samtökin Til vinstri við ESB sem þó höfðu staðið að umræðu- og kynningarfundum – ófáum – allt frá áramótum.
Í upphafi úttektarinnar sigir: “Heimildin ræddi við forsvarsmenn helstu hreyfinganna sem tóku þátt í umræðunni í von um að skrásetja baráttuna fyrir komandi kynslóðir en ekki síst til þess að greina hvað gerðist.”
Ekki verður Heimildin sú heimild sem hér er heitið!
Þrír opnir auglýstir fundir nátengdir samtökunum Til vinstri við ESB voru haldnir um þróun Evrópusambandsins á liðnum áratugum, tveir þeirra í Safnahúsinu í Reykjavík og einn á KEA á Akureyri. Tveir fjölmennir opnir fundir voru haldnir á vegum Til vinstri við ESB á Selfossi, annar um landbúnaðarmál, hinn um efnahags- og verkalýðsmál; opinn fundur var haldinn um sjávarútvegsmál á Akureyri, fundur um landbúnaðarmál í Kakalaskála í Skagafirði, fundur um hernaðar- og utanríkismál í Þjóðminjasafninu í Reykjavík, fjórir opnir fundir á Horninu í Reykjavík þar sem meðal annars var fjallað um Palestínu og ESB, fundur með tveimur fyrrverandi írskum þingmönnum sem samtökin Til vinstri við ESB buðu til Íslands til þess að segja frá samskiptum Írlands og ESB á sviði sjávarútvegsmála, almennur fundur var haldinn á Hótel Borg þar sem meðal annars var tenging við reynslu Norðmanna af ESB.
Auk þessara funda voru haldnir vinnu-/upplýsingafundir sem margir voru opnir og var Suðurlandsdeild Til vinstri við ESB sérlega ötul í slíku starfi.
Í nafni Til vinstri við ESB birtust myndbönd með upplýsingum og hvatningu á samfélagsmiðlum sem sum hver fengu gríðarlegt áhorf og voru skrifaðar tugir greina sem birtust í blöðum og á vefmiðlum fjölmiðla og á samfélagsmiðlum. Ekki orð um þetta í fyrrnefndri sex síðna úttekt Heimildarinnar til að “skrásetja baráttuna fyrir komandi kynslóðir”, að undantekinni vinsamlegri skírskotun Ernu Bjarnadóttur hagfræðings í viðtali sem blaðið átti við hana í tilefni úttektarinnar á kosningabaráttunni. Erna er ekki félagi í samtökunum Til vinstri við ESB og var því ekki kölluð til viðtals á Heimildinni sem fulltrúi þeirra.
Afstaða fjölmiðla
Fjölmiðlarnir tóku flestir afstöðu til atkvæðagreiðslunnar; í sumum tilvikum var afstaða þeirra ekki alltaf augljós en yfirleitt mátti greina það af umfjöllun þeirra að þeir vildu eina niðurstöðu en ekki aðra. Þannig var Heimildin á já-línunni. Flest sem þar var skrifað var því markinu brennt þótti mér og ágerðist hlutdrægnin þegar á leið baráttuna. Ásetningur blaðsins virtist í upphafi góður og má nefna prýðilega úttekt á komandi baráttu í upphafi sumars. Þar voru viðruð viðhorf Til vinstri við ESB úr munni ungs eldhuga, Jökuls Sólbergs og Halldór Ólafsson, kvikmynda-/tölvumaður kom fram til mótvægis við kollega handan landamæranna. DV var harðsvírað í afstöðu sinni, eindregið með ESB aðildarumsókn og Vísir einnig þótti mér í fréttaflutningi, en með virðingarverðum undantekningum þó. Á móti kom að vísir.is birti viðtöl úr báðum fylkingum og greinar frá báðum. Vísir.is reyndist þannig opinn lýðræðislegur vettvangur sem ástæða er til að bera lof á. Landsbyggðarmiðlar voru að sama skapi opinn vettvangur skoðanaskipta. Sama má segja um Morgunblaðið sem var opið fólki úr báðum fylkingum fyrir greinaskrif. Þar birtust margar afbragðsgóðar greinar og nefni ég þau afkastamestu á Nei-vængnum sérstaklega, þau Hjört G. Guðmundsson og Ernu Bjarnadóttur, bæði mjög fróð og málefnaleg. Þótti mér greinar þeirra bera af sem einstaklega upplýsandi. En ýmsa aðra greinahöfunda mætti nefna að góðu, Harald Ólafsson, formann Heimssýnar og fleiri.
Þess má geta að Hjörtur heldur út vefsíðunni
https://www.stjornmalin.is/
þar sem er að finna mikinn fróðlek um málefni tengd Evrópusambandinu.
Óþægilegar staðreyndir kallaðar lygi
Morgunlaðið tók afdráttarlausa afstöðu gegn ESB umsókn og beitti sér af krafti. Mogga-lygi sögðu já-menn og vísuðu til gamallar - og nýrrrar -pólitískrar einkunnargjafar. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þetta hafi ekki átt við í þessu máli, reyndar fjarri því. Ég þóttist sjá að oftar en ekki kveinkuðu já-menn sér einfaldlega undan „óþægilegum“ staðreyndum; fréttaflutningurinn hafi með öðrum orðum vissulega verið ákafur en að uppistöðu til málefnalegur. Greini ég þar þó á milli saglegra fréttamanna, annars vegar og hinna sem beittu sér af offorsi í þessu máli sem öðrum. Slík vinnubrögð gera engum málstað gott. En þegar á heildina er litið þótti mér Morgunblaðið vera upplýsandi og málefnalegt í umfjöllun sinni um aðildarumsóknina. Séu menn á annarri skoðun væri hollt fyrir umræðuna að þeir styddu gagnrýni sína með dæmum og röksemdum.
Ríkisútvarpið var ekki „útvarp allra landsmanna“
Ríkisútvarpið þótti mér hlutdrægt og alls ekki rísa undir skyldum sínum. Gæti ég nefnt mörg dæmi þar um. Ég læt nægja tvö dæmi sem snúa að því hverjum hleypt var að hljóðnemum Ríkisútvarpsins.
Þannig var margoft fjallað um samningalotuna 2009-13 en aldrei var kallaður til sá ráðherra sem átti stærstan hlut í því að málið steytti uppi á skeri, Jón Bjarnason, ekki vegna þess að Jón væri sá þverplanki sem hann var í þessu máli, heldur vegna þess að hann, öðrum fremur, beitti sér fyrir því að lesið yrði rétt í þá fyrirvara sem Alþingi hafði sett íslensku framkvæmdavaldi í viðræðum við ESB (sjálf umsóknin var þá fyrirvaralaus eins og einnig var ráð fyrir gert að hún yrði nú!). Ekki höfðu allir sama lesskilning og Jón Bjarnason þegar fyrirvarar Alþingis voru annars vegar og þegar á reyndi vildu forkólfar í Brussel hann úr vegi sem og gekk eftir við fögnuð þar á bæ. En það breytti því ekki að viðræðurnar voru komnar upp á sker.
En nú tæpum hálfum öðrum áratug síðar kallaði Ríkisútvarpið ýmsa til þess að ræða um gjörðir Jóns Bjarnasonar á þessum tíma og skýra þær í ljósi þess sem nú væri framundan. Það var gert án hans aðkomu og á þann hátt sem hann hefði aldrei gengist við sjálfur.
RÚV hunsar írska gesti
Aldrei var fulltrúa frá Til vinstri við ESB boðið að viðræðuborði hjá „útvarpi allra landsmanna“ og þegar samtökin buðu á eigin kostnað tveimur írskum þingmönnum, með sérhæfða þekkingu og eigin reynslu af samskiptum við ESB á sviði sjávarútvegsmála, til þess að ræða möguleika á undanþágum varðandi fiskveiðistjórn í ljósi þess sem Írar hefðu fengið að reyna, sýndi RÚV engan áhuga á viðtölum enda þótt fréttastofur Ríkisútvarpsins hefðu fengið ítarlegar upplýsingar nokkru fyrir komu írsku gestanna og boðið upp á viðtalstíma að hentugleikum fréttamanna. Málflutningur Íranna var mjög upplýsandi og átti tvímælalaust erindi inn í umræðuna. Þáttastjórnendur morgunútvarps Bylgjunnar voru hins vegar reiðubúnir að vekja athygli á þessari heimsókn og í Morgunblaðinu birtist ítarlegt og upplýsandi viðtal auk þess sem fréttatilkynningunni sem samtökin Til vinstri við ESB höfðu sent út voru gerð góð skil.
Þess skal getið, þótt ekki ætti það við í þessu máli sérstaklega, að Samstöðin leitaðist við að hleypa öllum sjónarmiðum að í viðtalsþáttum og er það vel. Útvarp Saga sýndi umræðunni mikinn áhuga. Var stöðin mjög á Nei-sveifinni í sinni umfjöllun og var ekkert að reyna að sýnast að því leyti sem á sinn hátt var virðingarvert, „ekki er betri sú músin sem læðist en hin sem stekkur.“
Upplegg ríkisstjórnarinnar leiddi til ómálefnalegrar umræðu
Almennt þótti mér Nei-hliðin með innihaldsríkari og málefnalegri málflutning en Já-menn, reyndar ekki saman að jafna. Að hluta til réðst það af upplegginu.
Draga mátti þá augljósu ályktun af skoðanakönnunum til langs tíma að umtalsverður meirihluti landsmanna væri að öðru óbreyttu andvígur aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þessu gerðu allir sér grein fyrir, ekki síst ríkisstjórnin. Þess vegna var fundin sú leið að hafa atkvæðagreiðsluna tvískipta, fyrst „hefja á ný aðildarviðræður“ en aðeins til þess „að sjá“ samning sem síðan yrði greidd atkvæði um. Engin skuldbinding fælist í því þótt sagt yrði já, bara væri verið að kíkja, já-til að sjá. Óneitanlega hlýtur það að teljast siðlaust, í það minnsta siðlítið, að sækja um, láta öll aðildarríkin 27 bjóða okkur velkomin, en við ætluðum hins vegar aðeins að sjá hvað við gætum fengið umfram öll hin ríkin! Látum þetta þó liggja á milli hluta.
Við fyrstu sýn virtist mörgum þetta ekki vera slæm nálgun hjá ríkisstjórninni en á henni voru alvarlegir annmarkar sem engum gátu dulist þegar auglýsingahrina kosningabaráttunnar fór af stað. Þetta hefði getað gengið upp að mínu mati ef Já-menn hefðu haldið sig við það eitt sem fyrirsjáanlegt var að yrði rætt við samningaborð. Það er að segja, mögulegar undanþágur í sjávarútvegi og landbúnaði.
Þegar hins vegar öllu því sem menn töldu að betur mætti fara í samfélaginu var dengt inn á ímyndað samningaborð: húsnæðismálum, vöxtum, verðbólgu, matarverði, „agaleysi“ á vinnumarkaði, berskjaldaðri smáþjóð í skugga Trumps og Pútíns og svo mætti áfram telja, fór gamanið að kárna.
Alla þessa þætti þyrfti að sjálfsögðu að ræða varðandi aðild að ESB en við samningaborð á næstu mánuðum í aðdraganda atkvæðagreiðslu númer tvö, myndi ekkert af þessu skýrast. Um þessi mál yrði hreinlega ekkert að sjá enda aldrei tekin til umræðu!
Afvegaleiðandi auglýsingar um “já til að sjá”
Auglýsingar Já- hreyfingarinnar í blöðum, á samfélagsmiðlum og flettiskiltum flokkast tvímælalaust undir blekkingar, hina margfrægu upplýsingaóreiðu. Eða hvað á að segja um svona auglýsingar:
„Já til að sjá lægri vexti“
„Má ég sjá hvort börnin mín geta fengið lægri vexti?“
Og hvað skal segja um opnu-auglýsinguna hér að neðan?
Það sem yfirstrikað er svörtu á væntanlega að vísa til þess sem kæmi í ljós um það sem um er getið á þessari hundruða þúsunda króna auglýsingu. Þetta kann að vera illlæsilegt en það sem talið er upp er á eftir spurninunni Viltu sjá samning er eftirfarndi : tækifæri, sérlausnir, stöðugleiki, nýliðun, stuðningur, undanþágur, innviðir, fyrirsjáanleiki, samleitinviðmið, norðurlslóðalandbúnaður.
Þarna er ekki saman að jafna auglýsingum Já-sinna og Nei-sinna og horfi ég þar sérstaklega til Heimssýnar. Þar voru málefnaleg rök færð fram gegn því að Ísland gerðist aðildarríki ESB. Samtökin Áfram Ísland, sem efndu til kröftugra fjöldafunda um allt land, bentu í auglýsingum á staðreyndir varðandi undanþágur í sjávarútvegi, nokkuð sem ekki hefur verið hrakið, en voru þó einkum í almennri hvatningu á tilfinningalegum nótum án þess þó að vera blekkjandi eins og Já- til að sjá hreyfingin óneitanlega var eins og hér hefur verið rakið.
Eins og sjá má á þessari auglýsingu er að finna einar átján röksemdir gegn því að Íslendingar sæki um aðild að Evrópusambandinu og hef ég ekki orðið var við að nokkur bæri Heimssýn það á brýn að standa þarna óheiðarlega að verki. Já-menn voru nei-mönnum að sjálfsögðu ósammála um öll þessi atriði en varla vegna þess að farið væri fram af óheiðarleika.
Viltu fara í herinn?
Helst hefur farið fyrir ásökunum í garð Nei-fylkingarinnar vegna hernaðarmála. Því hefur verið haldið fram að hringt hafi verið í ungmenni og staðhæft að aðild að ESB þýddi herskyldu fyrir íslensk ungmenni. Hafi þetta verið gert leyfi ég mér að fullyrða að um algerar undantekningar hafi verið að ræða. Hitt er annað mál að við á þessum vængnum sýndum fram á vaxandi áherslu á vígvæðingu innan ESB, ákall um sam-evrópskan her, vísuðum í gögn frá sambandinu til marks um það að slíkt væri þegar á döfinni; að andstaðan gegn slíkum áformum væri lítil í Evrópu og líklegt að Íslendingar soguðust inn í slíka atburðarás. Þetta tel ég allt standast, enda bera hótanir um niðurskurð til velferðarmála til að standa straum af gríðarlega auknum útgjöldum til vígvæðingar þessu glöggan vott.
Hitt er svo staðreynd að ein megin röksemd aðildar-sinna var sú að vegna aðstæðna í heiminum (yfirgangssemi Trumps, árásargirni Pútins og fleira var tínt til) ættu Íslendingar að leita skjóls hjá því stórveldi sem Evrópusambandið væri orðið eða væri í þann veginn að verða. Varla trúðu menn því að Íslendingar gætu leitað slíks skjóls hjá ESB án þess að taka þátt í vígvæðingunni. Hvort það þýddi almenna herskyldu í Evrópusambandsríkjum í náinni framtíð er ekki vitað, en hitt er ljóst að rætt um herskyldu í einstökum ríkjum sambandsins. Ég verð að játa að mér þykir nánast auðvirðilegt að ætla öðrum þjóðum að senda sitt unga fólk í skotgrafirnar eða berandi morðvopn en sitja sjálf á áhorfendapöllum. Verðugt verkefni Íslendinga í viðsjárverðum heimi er hvorki ofan í skotgröfum né myrðandi fólk heldur sem friðflytjendur; þjóð sem ber klæði á vopn og stuðlar að friðsamlegri sambúð í heimi sem má vel við því að verða ögn réttlátari.
Ég neita því ekki að mér fannst eitthvað ógnvekjandi táknrænt við það hvernig yfirmaður herafla Þýskalands klæddi sig upp á í Íslandsheimsókn sinni á síðasta ári.
Sannleikanum hagrætt
En talandi um upplýsingaóreiðu - og það mjög ósvífna - þá á Marta Kos, „stækkunarstjóri ESB“ þar án efa metið. Í fyrsta lagi gefur hún ekkert fyrir já-sinnana sem vildiu greiða já-atkvæði til að sjá. Þeim sópar Marta umsvifalaust undir þann hatt að þeir hafi raunverulega átt við það með atkvæði sínu að þeir vildu inn í Evrópusambandið. Þetta leyfir Marta Kos sér að gera til að fegra ósigur ESB sinna í augum umheimsins.
Ekki nóg með þetta, „stækkunarstjórinn“ leyfði sér jafnframt að fullyrða að við, kjósendurnir, hefðum verið leiksoppar utanaðkomandi afla úr austri og vestri, lesist væntanlega sem:Trump og Putin. Þetta diktar þessi manneskja upp eins og loddari með pípuhatt á sviði.
Mikið er gott að þurfa ekki að vera á forræði hennar og hennar líka umfram það sem við sitjum uppi með í gegnum EES samninginn.
En síðan er það náttúrlega okkar eigin ríkisstjórn. Hún á efalaust einhvers konar met í ósvífni líka, þegar ráðherrar fullyrtu eftir að þær niðurstöður lágu fyrir að þjóðin hefði hafnað því að sækja um aðild að Evrópusambandinu - vildi ekki einu sinni gá til að sjá - að í reynd hefðu kjósendur verið að biðja um að gengið yrði lengra inn í samstarf við ESB á grundvelli EES samningsins og þá hefði einnig verið beðið um aukna samvinnu um hernaðarmálefni!
Um hvorugt bað ég með Nei-atkvæði mínu.
Málefnaleg umræða á já og nei kanti
Áður hef ég vikið að þeirri staðreynd að í aragrúa blaðagreina sem nei-menn sendu frá sér voru færðar fram málefnalega vel ígrundaðar röksemdir.
Slík skrif var að sjálfsögðu einnig að finna í já-hópnum. Rök voru færð fyrir því að Íslendingum yrði betur borgið innan ESB. Vísað var til efnahagsmála, stöðugleika, verðlags, vaxta, varnarmála og margs annars sem talið var að yrði til hagsbóta fyrir Íslendinga með ESB aðild. Höfundar sem tóku þennan pól í hæðina voru fjölmargir.
Sjálfur var ég ósammála röksemdum þessara aðila en umræðan af þeirra hálfu var heiðarleg og fullkomlega málefnaleg.
Sjálfur nálgaðist ég viðfangsefnið frá vinstri, færði rök fyrir þeirri nálgun minni og tefldi fram dæmum um það hvernig fjármagnsöflin hefðu náð undirtökunum í Evrópusambandinu og nú einnig hergagnaiðnaðurinn sem ég gæti aldrei sætt mig við að yrðu leiðandi öfl í samfélagi sem ég vildi eiga aðild að.
Þessari hugsun var gerð rækileg skil á áðurnefndum fundum í Safnahúsinu en umræðan náði hins vegar aldrei því flugi sem æskilegt hefði verið. Síðari fundurinn, sem haldinn var 8. ágúst, hafði yfirskrfitina Hervæðing Evrópusambandsisn og misbeiting valds.
Hagsmunir takast á
Ástæðan fyrir því að stofnað var til samtakanna Til vinstri við ESB var sú að talin var nauðsyn á því að safna liði til varnar almannahag, innviðum í almannaeign og gegn hráum og ágengum kapítalismanum. Í þessum hagsmunatengda anda skildum við mæta vel helstu eigendur og stjórnendur kvótahafans Brims sem vildu inn í ESB og við skildum marga aðra fjárfesta af stærri gráðunni á já-sveifinni, fannst afstaða þeirra fullkomlega rökrétt. Því nær sem íslenskt einkavæðingagóss kæmist evrópskum kauphöllum þeim mun betra - að þeirra mati!
Þá þótti okkur fullkomlega rökrétt skrif þar sem höfundur kvaðst undrandi á því að markaðssinnar eins og hann vildu ekki ólmir komast inn í Evrópusambandið því þar ættu þeir heima!
EES-samningurinn aldrei óhreyfður af minni hálfu
Slæmt þótti mér hve illa gekk að koma inn í almenna umræðu skilningi á þeirri eðlisbreytingu sem orðið hefði á Evrópusambandinu í tímans rás og vissulega frá því að EES samningurinn var gerður. Sjálfur skrifaði ég varla svo grein að ég tíundaði ekki þetta og lét þá gjarnan þau orð fylgja að EES samningurinn hefði mér þótt of frekur og ágengur gagnvart íslensku samfélagi og hlutast um of um mál sem nærumhverfið ætti að hafa lýðræðislegan einkarétt á og var ég þar að horfa til innviða samfélagsins fyrst og fremst.
Já sinnar reyndu að draga upp þá mynd að sjálfir væru þeir fulltrúar almennings gegn auðvaldinu og aldrei helltu fylgismenn Evrópusambandsaðildar eins hressilega úr koppum sínum og yfir þá andstæðinga sína sem minntu á að Evrópusambandið væri orðinn kjörvettvangur auðvalds og hernaðarhagsmuna.
Vísir að nýrri baráttu
Þessar áherslur urðu sífellt sýnilegri eftir því sem leið á baráttuna og fleiri fylktu sér undir merki Til vinstri við ESB. Ég ætla að leyfa mér að spá því að þarna sé að verða til vísir að nýrri vakningu á vinstri kanti stjórnmálanna – ekki flokki heldur hreyfingu.
Á því hefur oft verið þörf.
En nú er nauðsyn.
