Það er ótrúlegt hve oft hún er endurtekin sagan um hið stóra stökk Íra á efnahagssviðinu, með sömu barnalegu einfölduninni. Saga Írlands og aðild þeirra að ESB getur aldrei talist einhver sérstök fyrirmynd fyrir Ísland. Til þess eru löndin með alltof ólíka bakgrunnssögu á 20. öldinni. Ég tíunda ekki hér þann mismun, hann hlýtur að vera öllu lesandi fólki ljós, en rétt er að minna á uppreisn, borgarastríð, tvær heimstyrjaldir og stöðug átök á Norður Írlandi – linnulaust mannfall. Hér rek ég aðeins, afar gróflega, sögu hins efnahagslega uppgangs á Írlandi frá miðri síðustu öld og fram á þessa.
Írland spratt ekki upp úr öskustónni við það eitt að gerast aðili að Evrópusambandinu, þá Efnahagsbandalagi Evrópu – það er reyndar langt því frá. Þetta er miklu flóknari saga og á hún rætur sínar að rekja til áranna í kringum 1950. En fyrst þarf þó að fara aðeins framar í sögu landsins.
Árið 1932 var sett á verndarstefna þar sem erlendum fyrirtækjum var meira eða minna meinað að fjárfesta og/eða hasla sér völl á Írlandi. Control of Manufactures Acts var þetta kallað og var fyrst og fremst gert til þess að tryggja írsk yfirráð í fyrirtækjum á írskri grund. Þetta var á dögum Írska fríríkisins (1922-1937) en 1932 var minnihlutastjórn á írska þinginu (The Dáil) sem var leidd af Éamon de Valera og flokki hans Fianna Fáil sem vann stórsigur í kosningum en náði þó ekki hreinum meirihluta. Það er í minnum haft að nokkrir þingmenn flokksins komu vopnaðir til þings og segir það meira en mörg orð um andrúmsloftið sem ríkti og undirliggjandi þjóðernishyggjuna. Þannig var líka Control of Manufactures Acts líklega að mestu sprottið af tortryggni í garð Englendinga. En hvað svo sem það var nákvæmlega þá stóð þetta ástand þangað til sú stjórn tók við völdum, er sat á árunum 1948–1951. Þá stjórn leiddi John Costello frá Fine Gael og var hún söguleg, ekki síst vegna þess að þá lauk langri valdatíð Éamon de Valera sem ríkisstjórnarleiðtoga – en hann var leiðtogi stjórnar á Írlandi samfleytt frá 1932-1948 (embættið fékk ekki heitið taoiseach fyrr en 1937).
Stjórn Costellos var samsteypustjórn margra flokka og hún ákvað að taka upp virkari stefnu í iðnaðaruppbyggingu og það kallaði á endurskoðun laga frá 1932. Árið 1949 var ný stofnun, Industrial Development Authority (IDA), sett á laggirnar. IDA komst fljótt að þeirri niðurstöðu að útflutningsmiðuð iðnvæðing væri eina raunhæfa leiðin til að þróa efnahag landsins.
Árið 1956 styrktist starf IDA enn frekar með innleiðingu styrkja til fjárfestinga auk 50% skattalækkunar á útflutningstekjur í fimm ár. Þessi skattalega ívilnun þróaðist síðar yfir í það skatthlutfall á fyrirtæki sem enn þekkist í dag. Það skatthlutfall er ekki óumdeilt og oft vísað til þess að ofsagróði sumra af þessum stóru fyrirtækjum skili sér ekki nægjanlega til samfélagsins hvorki í formi skatt né sem laun til þeirra sem verst eru sett og á lægsta kaupinu.
Þrátt fyrir endalausar skærur á milli Englands og Írlands vegna N-Írlands komst á tollfrjáls aðgangur að breska markaðnum árið 1965 þegar samningurinn Anglo-Irish Free Trade Agreement var undirritaður. Á áttunda áratugnum varð enn bættari hagur að veruleika þegar landið gekk í EB árið 1973. En þá opnuðust markaðir á meginlandinu sem áður höfðu ekki verið nýttir sem skyldi, fyrst og fremst vegna þess að allt viðskiptaumhverfi Írlands var sögulega séð mjög bresk-miðað.
En það var ekki allt sem sýndist og uppgangi þeim sem áður hefur verið lýst fylgdu ágallar. Gerð var grein fyrir þeim í plaggi sem heitir Telesis-skýrslan en hún var birt 1983. Niðurstöður Telesis voru þær helstar að iðnaðaruppbygging Írlands væri of háð erlendri fjárfestingu á meðan innlend fyrirtæki sætu eftir. Þessi greining birtist síðar með skýrari hætti árið 1994 þegar IDA var endurskipulagt í þrjár sjálfstæðar stofnanir: Forfás, sem hafði yfirumsjón með stefnumótun; Forbairt (nú Enterprise Ireland), sem fékk það hlutverk að styðja við innlendan atvinnurekstur; og IDA Ireland, sem bar ábyrgð á erlendri fjárfestingu.
Erlend fjárfesting
Á sjöunda áratugnum stofnuðu erlend fyrirtæki eða samsteypur 350 ný fyrirtæki á Írlandi, þar á meðal bresk, bandarísk, þýsk og hollensk fyrirtæki. Meðal fyrstu fyrirtækjanna sem komu til landsins – og eru enn starfandi þar í dag – voru Leo Laboratories (1959), Warner-Lambert (1960), General Electric (1963) og Pfizer (1969). Á sjöunda áratugnum stóð erlend fjárfesting undir 70% af nýjum störfum og 90% af auknum útflutningi á framleiðsluvörum. Þetta var vitaskuld ÁÐUR en Írar gengu í EB.
Er fram liðu stundir fór IDA að skilgreina hvert skyldi stefna í iðnaði og þá var ákveðið beina sjónum að fyrirtækjum sem talin voru líkleg til að verða leiðandi áður en þau urðu almennt þekkt og eftirsótt af öðrum ríkjum sem unnu að atvinnuuppbyggingu. Var þá ákveðið að einblínt skyldi á: rafeindaiðnað, lyfjaiðnað og lækningatækni. Verkefni sem voru talin sérstaklega verðmæt komu frá fyrirtækjum sem voru leiðandi í sínum geira og störfuðu á hátæknisviði, þau sköpuðu störf fyrir mjög hæft starfsfólk og höfðu möguleika á langtímavexti. Einnig var litið til fyrirtækja sem nýttu náttúruauðlindir landsins, gátu skapað afleidd tækifæri fyrir önnur fyrirtæki, sköpuðu störf hratt, staðsettu sig á minna þróuðum svæðum landsins og hjálpuðu til við að kynna Írland sem áhugaverðan stað fyrir erlenda fjárfestingu.
Snemma á níunda áratugnum höfðu mörg af leiðandi rafeindafyrirtækjum heims komið sér upp einfaldri samsetningar- og prófunarstarfsemi á Írlandi, þar á meðal Digital Equipment Corporation (1971), Measurex (1973), Northern Telecom (1973), Ericsson (1974), Data 100 (1975), NEC (1975), Nixdorf Computer (1977), Westinghouse Electric Corporation (1978), Amdahl (1979), Wang (1979), Apple (1980) og Fujitsu (1980). Þessi iðnvæðing skilaði ekki þeim launalega ábata sem menn höfðu vonast eftir, enda voru flest störfin iðnaðarstörf frekar einföld í gerðinni.
Lyfjafyrirtækin Smith Kline & French (1974), Merck, Sharp & Dohme (1976), Allergan (1977) og Eli Lilly (1981) komu einnig til Írlands. Á sviði lækningatækja komu meðal annars Baxter Travenol (1971), Abbott Laboratories (1974) og Bausch & Lomb (1980). Þessi fyrirtæki skiluðu betri launum en þau sem áður voru nefnd enda þörfnuðust þau meiri sérhæfingar og þurftu því á betur menntuðu vinnuafli að halda.
Klasar
Um miðjan níunda áratuginn færðist stefnan frá því að velja einstök fyrirtæki sem talin voru sigurstrangleg yfir í sérhæfingu á lykilsviðum hátækniiðnaðar. Þá komu meðal annars Lotus (1984), Microsoft (1985), Intel (1989), Motorola (1989), Dell (1990), HP (1995), IBM (1996), Oracle (1996), Xerox (1998) og Cisco (2007). Alþjóðleg fjármálaþjónusta varð einnig að nýjum áherslugeira á þessu tímabili. Þar undir féll bankastarfsemi, svo sem Citi (1996), Deutsche Bank (1991) og HSBC (2000); sjóðir og eignastýring, þar á meðal State Street (1996); og greiðsluþjónusta, svo sem Mastercard (2009) og PayPal (2003). Þessi síðasta bylgja kom LÖNGU EFTIR inngöngu í EB – en auðvitað voru einhverjir þættir í lagaumhverfi ESB sem auðvelduðu landnám þessara stórfyrirtækja. Þessi klasavinna hefur oft verið talinn sú ábatasamasta fyrir samfélagið í heild, enda líklega best skipulögð – þar var byggt á langri reynslu og aukinni þekkingu. Engu að síður hefur aldrei verið hrein eining um þetta ferli, eins og fara gerir, því allir sem vilja sjá geta greint að alþjóðlega auðvaldinu (lítið bara á heiti fyrirtækja og samsteypa) hefur verið hossað allnokkuð – og þá er spurt: Á hverra kostnað?
Hinar miklar efnahagsumbætur sem hafa orðið á Írlandi síðustu 70 ár eða svo eru þó ekki gallalausar og einmitt vegna þess hvernig þessi uppbygging hefur farið fram stendur landið frammi fyrir miklum áskorunum og jafnvel vanda sem það getur litlu um ráðið. Þar að auki getur það heldur illa stutt sig við ESB í þeim vanda því Evrópusambandið er samtvinnað vandamálinu – og í sumum tilfellum hýsill vandamálsins sjálfs. Og hver er þá vandinn? Jú, Írar eru háðir – of háðir segja sumir – erlendum fjárfestingum, sem gerir efnahagslífið afar viðkvæmt fyrir breytingum í alþjóðlegu efnahagsumhverfi. Hluti þessa alþjóðlega efnahagsumhverfis er einmitt Evrópusambandið. Þar á ofan getur óvissa í alþjóðlegum efnahags- og stjórnmálum, svo sem viðskiptastríð af ýmsu tagi, leikið ríki grátt sem hefur svo mjög treyst á erlendar fjárfestingar. Um þennan vanda eru Írar meðvitaðir en það sem verst er við hann, er auðvitað hvernig hann ratar ávallt beint í buddu almennings og þá helst þeirra sem stunda láglaunastörf hjá viðkomandi risafyrirtækjum.
Það er því alrangt að innganga Íra í Efnahagsbandalag Evrópu á sínum tíma hafi verið einhver töfralausn fyrir landið. Þá er rétt að athuga að allir sleggjudómar um írskt samfélag sem gjarna sjást bæði á FB og annarstaðar eru líka oftlega mjög villandi eða hreinlega rangir og eru yfirleitt til komnir af þekkingarskorti á yfirgripsmikilli sögu lands og þjóðar. Einnar merkustu menningarþjóðar álfunnar.
Sjálfur stundaði ég á árunum 1997-2000 samanburðarrannsóknir, við Royal Holloway: University of London, á völdum þáttum í menningarsögu Íra og Íslendinga og er ágætlega kunnugur landi og þjóð. Þar fyrir utan hef ég rannsakað írskar bókmenntir í áraraðir og haldið fyrirlestra um samspil írskra og íslenskra bókmennta bæði hér heima og erlendis.
Helstu heimildir:
Bourke, Richard, höf. ritstj. og McBride, Ian, höf. ritstj. The Princeton history of modern Ireland, Princeton, Princeton University Press.
Donnelly, Paul. „How foreign firms transformed Ireland’s domestic economy: The economy had a huge boost when the policy of protectionism was finally abandoned in the 1950s“ Irish Times 13. nóv. 2013
Hogan, John W. og O'Rourke, Brendan K: „Understanding the Changes to Irish Industrial Policy During the 1980s Using a Discursive Institutionalist Approach“ í Melbourne Journal of Politics, 37/2015