Það er komin upp enn ein upplýsingaóreiðan í umræðunni um aðildarviðræður við ESB. Nú er farið að rugla saman tveimur ólíkum hlutum: aðlögun Íslands að regluverki ESB á samningstímanum og upptöku regluverks ESB við aðild.
Þessi ruglingur virðist að minnsta kosti að hluta eiga rætur að rekja til nýlegrar fréttar Sýnar/Vísis eftir viðtal við Mörtu Kos. Þar er haft eftir henni að breytingar á íslenskri löggjöf muni ekki eiga sér stað fyrr en aðildarsamningurinn hefur verið fullgiltur. Sem er rétt, enda kemur laga- og regluverkið ekki til framkvæmda fyrr en við aðild. Fréttastofan ákveður hins vegar að draga af svarinu þá ályktun að „engin aðlögun íslenskra laga að evrópsku regluverki muni eiga sér stað“ á samningstímanum.
Þetta tvennt er ekki það sama.
Og það sést ágætlega á fyrri ummælum Kos sjálfrar. Í viðtali við norska ríkisútvarpið NRK 21. maí 2025 lýsti hún aðildarferlinu þannig að það snerist að miklu leyti um að aðlaga löggjöf umsóknarríkisins að löggjöf Evrópusambandsins.
Samningsrammi Íslands er enn skýrari. Þar segir að lokunarviðmið geti meðal annars varðað „legislative alignment with the acquis“, þ.e. aðlögun löggjafar að regluverki ESB. Þar er jafnframt gerð krafa um þá stjórnsýslu- og dómskerfisgetu sem þarf til að framkvæma regluverkið.
Og í 33. lið samningsrammans segir:
„Iceland’s correct transposition and implementation of the acquis, including effective and efficient application through appropriate administrative and judicial structures, will determine the pace of negotiations.“
Rétt innleiðing og framkvæmd regluverksins, meðal annars í gegnum viðeigandi stjórnsýslu- og dómskerfi, ræður sem sagt hraða viðræðnanna.
Það er því ekkert óljóst hvort aðlögun eigi sér stað á samningstímanum. Hún er hluti af aðildarferlinu og framgangur viðræðnanna ræðst meðal annars af því hvernig umsóknarríkinu gengur að undirbúa sig fyrir aðild.
En hvað er þá verið að aðlaga og hvað er átt við með upptöku regluverksins?
Regluverk ESB, acquis, er heild þeirra laga, reglna, réttinda og skyldna sem fylgja aðild að sambandinu. Þar undir fellur meðal annars löggjöf ESB, svo sem reglugerðir og tilskipanir, dómaframkvæmd og aðrar skuldbindingar sem aðildarríkin eru bundin af.
Upptaka regluverksins fylgir aðildinni. Ísland tekur ekki á sig réttindi og skyldur aðildarríkis meðan viðræður standa yfir og ESB-reglur fá ekki hér réttaráhrif á grundvelli aðildar sem enn hefur ekki átt sér stað.
En ríkið þarf að vera tilbúið til þess þegar aðild tekur gildi.
Það er aðlögunin.
Á samningstímanum er íslenska kerfið borið saman við regluverk ESB. Farið er yfir hvaða lög og reglur samræmast því þegar, hvað þarf að breytast, hvaða stofnanir þurfa að vera til staðar, hvaða hlutverki þær þurfa að gegna og hvort stjórnsýslan hafi mannafla, þekkingu, eftirlitskerfi og aðra getu til að framkvæma reglurnar.
Sumt þarf að gera á samningstímanum til að uppfylla opnunar- eða lokunarviðmið. Annað er undirbúið þannig að það geti tekið gildi við aðild.
Þess vegna fara þessi tvö ferli saman: Ísland aðlagar lög, stjórnsýslu og stofnanir á samningstímanum svo ríkið verði í stakk búið til að taka á sig regluverk ESB við aðild.
Það er líka nákvæmlega það sem gerðist í síðustu aðildarviðræðum Íslands.
Þegar svar Kos um breytingar á íslenskri löggjöf er sett fram sem staðfesting á því að engin aðlögun fari fram á samningstímanum er verið að gefa allt aðra mynd af ferlinu en bæði samningsramminn og Kos sjálf hafa áður lýst.
Og nú er þessi túlkun farin að lifa sjálfstæðu lífi í umræðunni. Því er haldið fram að engin aðlögun þurfi að eiga sér stað, engar breytingar þurfi að gera og Ísland geti í raun lokið viðræðunum áður en nokkuð slíkt gerist, án nokkurrar skuldbindingar.
Það stenst ekki gögnin.
Þarna þurfa fjölmiðlar að vanda sig betur. RÚV, Sýn og Vísir hafa þegar átt sinn þátt í þeirri upplýsingaóreiðu sem hefur skapast um aðildarferlið. Þegar þjóðin á að taka afstöðu til þess hvort viðræðurnar verði hafnar aftur er lágmarkskrafa að fólk fái skýrar upplýsingar um hvað gerist á samningstímanum og hvað gerist fyrst við aðild.
Það er nóg af gögnum til. Það þarf bara að lesa þau.